Luật Tư pháp người chưa thành niên 2025 (sau đây gọi tắt Luật TPNCTN 2025) là đạo luật quan trọng nhằm hoàn thiện cơ chế tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội theo hướng nhân đạo, phù hợp chuẩn mực quốc tế và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Một trong những điểm mới đáng chú ý là quy định tại khoản 5 Điều 179 Luật TPNCTN cho phép miễn hoặc giảm thời hạn chấp hành án phạt tù đối với người phạm tội khi chưa thành niên đã bị kết án trước ngày Luật này được công bố. Nội dung chính của quy định này như sau:

“Nếu người bị kết án đã chấp hành bằng hoặc vượt mức hình phạt tù tối đa quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 119 Luật TPNCTN 2025, trại giam đề nghị Chánh án Tòa án có thẩm quyền quyết định miễn phần hình phạt còn lại.

Nếu người bị kết án đã chấp hành một phần nhưng chưa đến mức tối đa nêu trên, trại giam đề nghị Chánh án Tòa án có thẩm quyền quyết định giảm mức hình phạt đã tuyên”.

Tuy nhiên, khi đi vào thực tiễn, xuất hiện hai cách hiểu khác nhau về trình tự, thủ tục và chủ thể có thẩm quyền quyết định miễn, giảm. Một số địa phương tổ chức Hội đồng xét giảm theo Luật Thi hành án hình sự 2019 (Luật THAHS 2019), trong khi một số địa phương khác không thành lập Hội đồng mà để Chánh án trực tiếp quyết định.

Quan điểm thứ nhất: Không cần thành lập Hội đồng xét giảm:

Với các lý do sau: Khoản 5 Điều 179 Luật TPNCTN 2025 không quy định về Hội đồng xét giảm; Đây là trường hợp áp dụng pháp luật có lợi do thay đổi chính sách hình sự; Chánh án Tòa án là chủ thể được giao thẩm quyền nên có thể trực tiếp xem xét và ra quyết định mà không cần phiên họp.

Theo cách hiểu này, cụm từ “Chánh án Tòa án quyết định” đồng nghĩa với “Chánh án trực tiếp quyết định” và có giá trị “thay thế” thủ tục Hội đồng xét giảm theo Điều 38 Luật THAHS 2019.

Quan điểm thứ hai: Phải thành lập Hội đồng xét giảm theo Điều 38 Luật THAHS 2019:

Với các lý do sau: Luật TPNCTN 2025 không ban hành quy trình riêng, cũng không bãi bỏ Điều 38 Luật THAHS 2019; Giảm hoặc miễn thời hạn chấp hành án phạt tù là hoạt động tư pháp đặc biệt, phải có sự tham gia của Hội đồng và Kiểm sát viên; “Chánh án Tòa án quyết định” chỉ là xác định người ký, không loại trừ nghĩa vụ thực hiện đầy đủ trình tự xét giảm. Theo đó, tất cả đề nghị miễn, giảm theo khoản 5 Điều 179 Luật TPNCTN đều phải thực hiện đúng quy định tại Điều 38 Luật THAHS 2019 và Thông tư liên tịch số: 02/2021/TTLT ngày 12/8/2021 của TANDTC - VKSNDTC - BCA - BQP.

Cơ sở pháp lý theo Luật Thi hành án hình sự 2019

Tại Điều 38 Luật THAHS 2019 quy định:

“1,…

 3, Tòa án thành lập Hội đồng xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù và mở phiên họp để xem xét.

 4, Viện kiểm sát cùng cấp cử Kiểm sát viên tham dự phiên họp...”.

 Đây là quy định mang tính bắt buộc, áp dụng cho mọi trường hợp giảm thời hạn chấp hành án phạt tù. Trong khi đó Luật TPNCTN 2025 không hề có điều khoản loại trừ, sửa đổi hoặc bãi bỏ quy định này. Do đó, tự ý giản lược thủ tục là không có cơ sở pháp lý.

Cụm từ “Chánh án Tòa án quyết định” trong khoản 5 Điều 179 Luật TPNCTN 2025: Cụm từ này không mới, được quy định trong nhiều quyết định tư pháp khác (ví dụ: đặc xá, tha tù trước thời hạn có điều kiện, miễn thi hành án dân sự…), Hội đồng xem xét là nơi đánh giá hồ sơ, còn Chánh án là người ký quyết định. Do đó có hai cách hiểu:

            “Chánh án quyết định” ≠ “Chánh án tự mình xem xét”.

                      “Chánh án quyết định” = “Chánh án ký quyết định sau khi Hội đồng thực hiện đầy đủ thủ tục”.

Nếu hiểu “Chánh án tự mình xem xét” là suy diễn tùy tiện, không phù hợp nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa được quy định tại Điều 4 Luật THAHS 2019.  Trong khi đó miễn, giảm thời hạn chấp hành án là hoạt động ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người được quy định cụ thể tại Điều 20 Hiến pháp 2013, mà quyền tự do thân thể chỉ được hạn chế theo trình tự và thủ tục luật định. Vì vậy, thủ tục phải được thực hiện đầy đủ, khách quan, có sự giám sát của Viện kiểm sát, thông qua phiên họp Hội đồng. Nếu bỏ Hội đồng thì bỏ luôn cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp.

Nguyên tắc “trình tự tố tụng không được suy đoán theo hướng đơn giản hóa” được khẳng định tại Điều 103 Hiến pháp 2013; Điều 4 Luật THAHS 2019 nhằm bảo đảm quyền con người khi áp dụng biện pháp hạn chế tự do, vì vậy, khi áp dụng pháp luật không quy định thủ tục rút gọn, các cơ quan tiến hành tố tụng không được tự ý giản lược.

Việc lựa chọn quan điểm thứ hai là phù hợp pháp luật và thực tiễn nhất, vì Luật TPNCTN 2025 không đặt ra thủ tục mới mà phải áp dụng Luật THAHS 2019 để xét giảm thi hành án cho người chưa thành niên phạm tội. Cụm từ “Chánh án quyết định” chỉ phản ánh thẩm quyền ký, còn Hội đồng xét giảm có sự tham gia của Viện kiểm sát là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm tính khách quan. Cách làm không có Hội đồng dễ dẫn đến kháng nghị, kiến nghị hoặc yêu cầu hủy quyết định. Việc xét miễn, giảm theo khoản 5 Điều 179 Luật TPNCTN 2025 bắt buộc phải thành lập Hội đồng xét giảm theo Điều 38 Luật THAHS 2019, và Chánh án là người ký quyết định sau khi Hội đồng xem xét. Quan điểm này vừa bảo đảm tính hợp hiến - hợp pháp, vừa phù hợp với thực tiễn quản lý thi hành án hình sự và yêu cầu thống nhất áp dụng pháp luật trong toàn ngành.

Cần kiến nghị Các cơ quan trung ương cần sớm ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn về: thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thủ tục họp Hội đồng, quy tắc phối hợp giữa Tòa án - Viện kiểm sát - Cơ sở giam giữ để áp dụng thống nhất pháp luật trên toàn quốc, tránh tùy tiện hoặc hiểu sai văn bản luật.

                                                                    Tác giả: Lan Anh- Phòng 8