Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 8, ngày 30/11/2024, có hiệu lực thi hành từ kể ngày 01/01/2026. Đây là đạo luật mới, thể hiện tính nhân đạo, nhân văn sâu sắc, thể chế đầy đủ, đúng đắn quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về "phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em" cũng như đáp ứng chuẩn mực quốc tế, yêu cầu của Liên Hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên. Để bảo đảm thi hành Luật kịp thời, đồng bộ, thống nhất và hiệu quả trong ngành Kiểm sát nhân dân, ngày 17/3/2025, Viện trưởng VKSND tối cao đã ban hành Chỉ thị số 03/CT-VKSTC về triển khai thi hành Luật Tư pháp người chưa thành niên trong ngành Kiểm sát nhân dân.

Luật Tư pháp người chưa thành niên, gồm 10 chương, 179 điều, có một số điểm mới như:

- Luật quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, gồm: Khiển trách; Xin lỗi bị hại; Bồi thường thiệt hại; Giáo dục tại xã, phường, thị trấn; Quản thúc tại gia đình; Hạn chế khung giờ đi lại; Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Tham gia chương trình học tập, dạy nghề; Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng; Giáo dục tại trường giáo dưỡng. Về điều kiện áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội, Luật đã quy định một cách chặt chẽ về các điều kiện, thẩm quyền áp dụng; trách nhiệm của người chưa thành niên vi phạm nghĩa vụ để bảo đảm các quy định này vừa có tính nhân văn, vừa có tính răn đe bảo đảm công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật.

- Quy định chặt chẽ, hạn chế việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế đối với người chưa thành niên phạm tội: Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 10 biện pháp ngăn chặn áp dụng đối với người chưa thành niên bao gồm: Giữ người trong trường hợp khẩn cấp; Bắt người theo các trường hợp quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự; tạm giữ, tạm giam; giám sát điện tử; giám sát bởi người đại diện; Bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm; Cấm đi khỏi nơi cư trú; Tạm hoãn xuất cảnh. Bên cạnh đó, Luật cũng quy định 03 biện pháp cưỡng chế áp dụng đối với người chưa thành niên bao gồm: Áp giải, dẫn giải; Kê biên tài sản; Phong tỏa tài khoản.

- Rút ngắn thời hạn tố tụng trong giải quyết các vụ án người chưa thành niên phạm tội Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định thời hạn điều tra, thời hạn quyết định việc truy tố, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên bị buộc tội không quá ½ thời hạn đối với người trưởng thành, trừ trường hợp vụ án có tính chất phức tạp thì thời hạn này được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

- Giảm mức hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội: Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong 04 hình phạt cho mỗi hành vi phạm tội: Cảnh cáo, Phạt tiền, Cải tạo không giam giữ, Tù có thời hạn; tuy nhiên mức hình phạt một số loại giảm nhẹ hơn so với quy định của Bộ luật hình sự hiện hành.

-  Tại khoản 1 Điều 143 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên.

- Quy định 2 thủ tục tố tụng riêng biệt đối với người chưa thành niên: Luật quy định 2 thủ tục tố tụng riêng biệt gồm: Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội; Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng.

- Quy định khu cải tạo dành riêng cho người chưa thành niên: Luật quy định người chưa thành niên chấp hành án phạt tù được giam theo 03 mô hình: trại giam riêng; phân trại riêng dành cho người chưa thành niên trong trại giam; khu giam giữ dành riêng cho người chưa thành niên trong trại giam.
Đồng thời quy định điều kiện cơ sở vật chất, chế độ chăm sóc y tế, học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề, lao động; chế độ ăn mặc, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và vui chơi giải trí; chế độ gặp, liên lạc với thân nhân của người chưa thành niên là phạm nhân đảm bảo họ có điều kiện cải tạo tốt nhất, sớm tái hòa nhập cộng đồng.

 - Về điều khoản thi hành: Điều 177 Luật tư pháp người chưa thành niên đã sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số chương, điều của luật có liên quan như: Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự, Luật trợ giúp pháp lý, Luật Thi hành án dân sự, Luật trẻ em và Luật cư trú hiện hành.

- Về hiệu lực thi hành, Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2026. Tuy nhiên tại khoản 2 Điều 179 Luật quy định: “Các điều khoản của Luật này quy định về hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, tù có thời hạn, quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, giảm mức hình phạt đã tuyên, án treo, hoãn chấp hành hình phạt tù, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích và các quy định khác có lợi cho người phạm tội quy định tại chương VI của Luật này được áp dụng kể từ ngày Luật này được công bố.”

 Như vậy những điểm mới, có lợi cho người chưa thành niên phạm tội được quy định tại khoản 2 Điều 179 Luật tư pháp người chưa thành niên sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 02/12/2024. Do vậy các Kiểm sát viên được phân công làm công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử các vụ án hình sự và kiểm sát thi hành án hình sự cần nghiên cứu kỹ, bảo đảm thực hiện nghiêm túc các quy định của Luật trong giải quyết các vụ việc, vụ án liên quan; bảo đảm thực hiện hiệu quả chính sách giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên phạm tội sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội./.